Bałkańska Lete

Dodano: Lipiec 18 2016 przez admin

Faruk Šehić, Książka o Unie, przeł. Agnieszka Schreier, Biuro Literackie, Stronie Śląskie –Wrocław 2016.

Współczesna literatura bałkańska wydawana i tłumaczona w Polsce może kojarzyć się czytelnikom przede wszystkim z tematem wojny z lat 90. Mimo iż od wydarzeń tych minęło ponad dwadzieścia lat, problem ciągle powraca w nowych odsłonach, między innymi w twórczości Dubravki Ugrešić, Miljenko Jergovicia czy Slavenki Drakulić. Chociaż Książka o Unie Faruka Šehicia w pewien sposób wpisuje się w ten nurt, to jest też o wiele szerszą opowieścią o prawie do pamięci i prywatnej utopii, która zderza się z historyczną rzeczywistością. Autor jest przede wszystkim poetą, uznawanym na Bałkanach za jednego z najważniejszych przedstawicieli „straconego pokolenia”, a w Książce o Unie wyraźnie widać, jak oba te doświadczenia nachodzą na siebie. Debiut prozatorski Faruka Šehicia odbił się w regionie szerokim echem, ale powieść dostrzegli także krytycy z innych części Europy nagradzając ją Nagrodą Literacką Unii Europejskiej w 2013 roku.

Świat narratora rozpięty jest pomiędzy dwiema nieprzystającymi do siebie rzeczywistościami: idyllicznym czasem dzieciństwa i okresem wojny. Trudno mówić tu o wyraźnej warstwie fabularnej. Kolejne rozdziały przynoszą szereg luźnych impresji, w których oba porządki splatają się ze sobą. Šehić nie tworzy jednak publicystyki ani socjologicznej analizy, nie stara się zracjonalizować tego, czego był świadkiem. Mimo iż bohaterem jest Mustafa, trudno nie dostrzec biograficznych odniesień. Tego typu interpretacje narzucają się tym bardziej, że autor sam był żołnierzem i brał czynny udział w walkach zbrojnych. Šehić nie stara się bowiem wchodzić w rozważania nad jugosłowiańską tożsamością (a raczej jej brakiem), skupia się raczej na rozpadzie prywatnej przestrzeni, symbolizowanej przez zniszczone miasto i dom babci. Jednocześnie już w pierwszym z rozdziałów pojawia się refleksja, która wydaje się rzutować na kształt całości: „Analitycy post scriptum mają trudności ze zrozumieniem walki o przeżycie, ponieważ uwielbiają tracić czas na nieczytelne metafory i tłumaczyć mój los przy pomocy jakichś ogólnoświatowych procesów [...]. Nie mam zamiaru wyliczać wam fascynujących obrazów grozy, jakich byłem świadkiem, to by wymagało książki dwa razy grubszej od tej, a efekt byłby jednakowy: ten, kto nie rozumie, niech pozostanie w błogosławionym mroku niewiedzy” (s. 10). Niewiara w możliwość wyrażenia wojennej traumy skłania do stworzenia innego rodzaju narracji, w której to świat znany sprzed wojny znajduje się na pierwszym planie.

Rzeka Una, przepływająca przez dzisiejszą Bośnię i Hercegowinę oraz Chorwację, nie pojawiła się na okładce przypadkowo. Tytuł zapowiada niejako liryczną warstwę tekstu – opisy wartkiego nurtu, kropli deszczu uderzających o powierzchnię wody, przybrzeżnej fauny i flory. Šehić nadaje rzece cechy ludzkie, czyni ją żywym i niezależnym organizmem, którego cykliczne przemiany obserwuje narrator. Mitycznych nawiązań jest tu zresztą więcej: wystarczy wspomnieć o postaci babci, obdarzonej w wyobraźni dziecka niezwykłymi mocami, oraz o jej domu będącym symbolem stałości i bezpieczeństwa. Wybuch wojny definitywnie unieważnia te fantazmaty, wraz z nim kończy się dzieciństwo, a zaczyna dorosłość. Inicjacja wiąże się z bezpowrotną utratą przeszłości. Narrator obserwuje, jak jego własne miasto zmienia się w ruiny, które dla świata są wyłącznie przedmiotem niezdrowej fascynacji: „Nasze miasto przemieniło się w festiwal gruzów, a my pobieraliśmy od obcokrajowców opłaty za całodzienne wycieczki, podczas których zwiedzali i fotografowali spalone domy, dzielnice strącone pod ziemię. Nasze cierpienie zyskało sławę, nas zaś obnażono jeszcze staranniej niż w porno filmie kategorii weird” (s. 147). Pisanie – nie o wojnie, ale o czasie ją poprzedzającym, staje się dla narratora jedynym możliwym sposobem na uporanie się ze stratą. Šehić stawia Mustafę w roli kronikarza przeszłości, piszącego na przekór wszystkim, którzy zapomnieli.

Dagmara Pawlik


Fatal error: Uncaught Exception: 12: REST API is deprecated for versions v2.1 and higher (12) thrown in /home/kmcieslik/domains/literatki.com/public_html/wp-content/plugins/seo-facebook-comments/facebook/base_facebook.php on line 1044