Przyczajona larwa, ukryty wamp

Dodano: Sierpień 28 2014 przez admin

Katarzyna Przyłuska-Urbanowicz, Pupilla. Metamorfozy figury drapieżnej dziewczynki w wyobraźni symbolicznej XX wieku, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 2014.

Katarzyna Przyłuska-Urbanowicz jest absolwentką MISH UW, współpracowniczką Instytutu Kultury Polskiej na UW. Pupilla to książkowa wersja jej pracy doktorskiej na temat motywu drapieżnej dziewczynki w wyobraźni symbolicznej XX wieku. Autorka jest także tłumaczką i psychoterapeutką.

Tematem pracy jest – na co wskazuje już tytuł – koncepcja i przedstawienie postaci drapieżnej dziewczynki (fille fatale) w różnych XX-wiecznych tekstach kultury, a dokładniej w wyobraźni symbolicznej. Autorka wyjaśnia to pojęcie, odwołując się do założeń takich filozofów, jak: Gilbert Durand (obrazy i symbole służą nie tylko jako przykłady różnych wyrażanych myśli, lecz także są jednocześnie narzędziami poznania) i Aby Warburg (koncepcja krążenia pewnych obrazów między epokami, relacji między różnymi przedstawieniami danego motywu w czasie). Drapieżne dziewczynki to zaś młode, ale świadome swojej seksualności (bądź ją odkrywające) postaci, które można określić jako lolity. Ich relacje z otoczeniem, przede wszystkim z dorosłymi mężczyznami, nie tylko (czy też nie przede wszystkim) wyrażają się w wyrafinowanej erotyce i/lub pornografii, ale są odzwierciedleniem także różnych sytuacji władzy i poddaństwa oraz patrzenia i patrzącego – autorka inspiruje się i wykorzystuje w swoich interpretacjach założenia Michela Foucaulta i Jacques’a Lacana. Bohaterkami pracy są: Lulu z dramatu Franka Wedekinda (omówione zostały również jego realizacje, m.in. głośny film Puszka Pandory z Louise Brooks), Alice Antoinnette de Watteville – muza Balthasara Klossowskiego de Rola, Lolita z powieści Nabokova (oraz filmowych adaptacji Kubricka i Lane’a), Lucia z Nocnego Portiera Lilliany Cavani oraz bohaterka obrazów Jerzego Nowosielskiego, nazwana „akrobatyczną dziewicą”. Symbolicznym przedstawieniem tematu pracy staje się metafora larwarium – jako zbioru rzadkich i egzotycznych owadów, a słowo „pupilla” pojawiające się w tytule, pochodzi od „pupa” oznaczającego po łacinie „dziewczynka”, ale też „lalka” a w niektórych językach także „larwa”, „poczwarka”. To również nawiązanie do wykształcenia Nabokova, który był entomologiem.

Do niewątpliwych zalet pracy należy zaliczyć dużą erudycję autorki, która nie tylko swobodnie omawia różne rodzaje tekstów kultury: powieść, dramat, film, malarstwo, fotografię (choć czy jest to faktycznie zaleta, będę rozważać w dalszej części recenzji), lecz także odnajduje wiele odwołań do mitologii, religii i sztuki wcześniejszej niż czas powstania omawianych przykładów. Również sam temat wydaje się intrygujący – zwłaszcza, gdy Przyłuska-Urbanowicz pokazuje i przypomina, że dzieciństwo nie jest wcale mitycznym okresem sielskiej aseksualności, a problem dzieci w kontekście zagadnień związanych z płcią i seksem stanowi zagadnienie na granicy prawa i tabu obyczajowego, którego przekraczanie staje się zjawiskiem dotykającym zarówno moralności, jak i przestępstwa.

Badaczka pokazuje, że kwestia ta rodzi wiele kolejnych pytań. Jedno z ciekawszych dotyczy zagadnienia, czy mianem drapieżnej dziewczynki można określić również chłopców – młodych adonisów? Także ten motyw mógłby zostać zbadany w kontekście wyobraźni symbolicznej XX wieku i – jak można przypuszczać – miałby silne konotacje z wcześniejszymi przedstawieniami w sztuce, kulturze czy filozofii.

Książka ma jednak kilka punktów niejasnych czy też wymagających pewnego doprecyzowania. Nie zostały podane źródła ilustracji wykorzystanych w pracy (czytelnik nie dowie się z niej, gdzie znajduje się dany obraz, fotografia lub przedstawiona waza antyczna), a w bibliografii autorka nie wymieniła omawianych w książce filmów. Narracja – bardzo płynna – sprawia czasem wrażenie zbyt szybkiej, szczególnie dla odbiorcy, który nie jest wielkim specjalistą w omawianym temacie. Niekiedy trudno nadążyć za autorką podczas przechodzenia od jednego motywu do drugiego i przydałoby się trochę więcej wyjaśnień. Także sam dobór przykładów mógłby zostać lepiej wyjaśniony – nie dla każdego może okazać się wyczerpujące uzasadnienie: „Dźwięczne imiona drapieżnych dziewczynek odsyłają zatem jedynie ku wybranym punktom w dwudziestowiecznych dziejach motywu, wokół których skupiają się całe konstelacje wyobrażeń mniej wyrazistych lub bardziej reprezentatywnych”.

Nie sposób jednak zaprzeczyć, że jest to pierwsze kompleksowe ujęcie tego tematu w polskiej literaturze naukowej. A książkę można śmiało polecić także czytelnikom zainteresowanym poszczególnymi artystami oraz postaciami. Najpełniejsze wydają mi się partie poświęcone analizie filmów. Być może jeszcze bardziej interesujące byłoby studium skupione właśnie na tym gatunku artystycznym. Co jednak najważniejsze – Pupilla zmusza czytelnika do postawienia własnych pytań (nie tylko dotyczących etyki i moralności). Na przykład o to, jaka jest relacja fille fatale ze znacznie bardziej znaną figurą, jaką jest femme fatale czy też wamp? Czy jedna z nich przechodzi w pewnym momencie w drugą (jak można byłoby domniemywać w przypadku Lulu czy Lucii)?

Edyta Pętkowska


Fatal error: Uncaught Exception: 12: REST API is deprecated for versions v2.1 and higher (12) thrown in /home/kmcieslik/domains/literatki.com/public_html/wp-content/plugins/seo-facebook-comments/facebook/base_facebook.php on line 1044